Beschikking van de Commissie van 28 oktober 2009 (Steunmaatregel C 29/06) betreffende door Italië verleende staatssteun voor de herstructurering van coöperaties in de visserijsector en groeperingen daarvan (Kennisgeving geschied onder nummer C(2009) 8040) (Slechts de tekst in de Italiaanse taal is authentiek) (Voor de EER relevante tekst) (2010/35/EG)
DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,
Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, inzonderheid op artikel 88, lid 2, eerste alinea,
Nadat de belanghebbenden overeenkomstig voornoemd artikel zijn uitgenodigd om opmerkingen te maken,
(1) Bij brief van 17 oktober 2002 heeft Italië wetsbesluit nr. 226 van 18 mei 2001 (hierna „het besluit van 18 mei 2001” genoemd) aangemeld met de mededeling dat reeds begonnen was met de uitvoering van de steunmaatregelen die in de artikelen 7 en 8 van dat besluit worden genoemd.
(2) Artikel 8 van het besluit voorziet in een staatssteunmaatregel voor de herstructurering van coöperaties in de visserijsector en groeperingen daarvan. Krachtens genoemd artikel 8 wordt het interventiegebied van het Fondo centrale per il credito peschereccio (Centrale fonds voor visserijkredieten) uitgebreid met de financiering van bedrijfsherstructureringsplannen zoals bedoeld in artikel 11, lid 8 ter, van wet nr. 41 van 17 februari 1982 (hierna „wet nr. 41 van 1982” genoemd) ten behoeve van coöperaties en groeperingen daarvan, die actief zijn in de visserij- en aquacultuursector alsmede op het gebied van de verwerking en de afzet van de door die sector geleverde producten.
(3) Aangezien Italië heeft meegedeeld dat met de tenuitvoerlegging van de steun reeds begonnen was, is de maatregel geregistreerd als onrechtmatige steun in de zin van artikel 1, onder f), van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad van 22 maart 1999 tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 93 van het EG-Verdrag1 [momenteel artikel 88].
(4) Italië is meermalen verzocht aanvullende informatie te verstrekken. Bij brief C(2005) 161 van 20 januari 2005 heeft de Commissie Italië een bevel tot het verstrekken van informatie in de zin van artikel 10, lid 3, van Verordening (EG) nr. 659/1999 gegeven. Bij brief van 3 maart 2005 heeft Italië aan dat bevel gevolg gegeven. Vervolgens heeft de Commissie een andere brief, gedateerd 12 juli 2005, ontvangen.
(5) Naar aanleiding van twijfels die bij de Commissie waren gerezen over de verenigbaarheid van de steunregeling met de gemeenschappelijke markt, heeft zij besloten de formele onderzoeksprocedure als bedoeld in artikel 93 [momenteel artikel 88] van het EG-Verdrag in te leiden. De Commissie heeft Italië deze beslissing meegedeeld bij brief C(2006) 2312 van 22 juni 20062.
(6) Italië heeft zijn opmerkingen ingediend bij de brieven van 14 september en 31 oktober 2006.
(7) Zoals eerder vermeld is het besluit van 18 mei 2001 erop gericht het interventiegebied van het Centrale fonds voor visserijkredieten overeenkomstig artikel 11, lid 8 ter, van wet nr. 41 van 1982 uit te breiden met de herstructurering van coöperaties in de visserijsector en groeperingen daarvan.
(8) Het wetsbesluit van 18 mei 2001 voorziet — met ingang van de inwerkingtreding daarvan — in de financiering van de steunmaatregelen die zijn vastgesteld in het besluit van 10 februari 1998 van de minister van Landbouwbeleid (hierna „het wetsbesluit van 10 februari 1998” genoemd) houdende bepalingen tot uitvoering van artikel 11, lid 8 ter, van wet nr. 41 van 1982.
(9) Blijkens het besluit van 10 februari 1998 zijn de kenmerken van de betrokken steunregeling als volgt:
(10) Bij brief van 3 maart 2005 heeft Italië verduidelijkt dat de steunregeling bestemd was voor bedrijven die bij een coöperatie zijn aangesloten en vallen onder de bij het gemeenschappelijk recht vastgestelde definitie van kleine en middelgrote ondernemingen, en dat de steun slechts eenmalig en uitsluitend tijdens de periode van de herstructurering van het betrokken bedrijf mocht worden verleend.
(11) Volgens Italië gelden er voor een dergelijke steunregeling geen beperkingen ten aanzien van de duur daarvan. Noch in het besluit van 10 februari 1998, noch in dat van 18 mei 2001 wordt over een beperking gesproken. Bovendien wordt in de brief van Italië van 12 juli 2005 uitdrukkelijk gesteld dat de bepalingen van het besluit in de daaropvolgende jaren van kracht blijven en mogen worden uitgevoerd.
(12) De Commissie heeft geen informatie ontvangen over het bedrag van de daadwerkelijk verleende steun.
(13) De Commissie achtte voormelde staatssteunregeling onrechtmatige steun in de zin van artikel 1, onder f), van Verordening (EG) nr. 659/1999, ofwel een nieuwe steunmaatregel die in strijd met de aanmeldingsplicht bij de Commissie ten uitvoer was gelegd.
(14) In de briefwisseling die voorafging aan de voorlopige analyse van de Commissie, heeft Italië gesteld dat de steunregeling niet nieuw was, maar een voortzetting van de steunregeling die onder nummer NN 24/98 was onderzocht en door de Commissie verenigbaar met de gemeenschappelijke markt werd bevonden (brief SG (99) D/1851 van 11 maart 1999).
(15) Ondanks het feit dat de Commissie zich positief had uitgesproken over steunregeling NN 24/98 betreffende de steunmaatregelen die met het besluit van 10 februari 1998 waren ingevoerd, kon zij het standpunt van Italië niet delen. Immers, de door de Commissie onderzochte steunmaatregel betrof de uitvoering van herstructureringsplannen in de jaren van 1997 tot en met 1999. Met de beschikking van 11 maart 1999 had de Commissie de Italiaanse autoriteiten erop gewezen dat zij overeenkomstig artikel 88, lid 3, van het Verdrag gehouden waren om reeds in de ontwerpfase elke herfinanciering, verlenging of wijziging van die steunmaatregel bij de Commissie aan te melden. Om deze reden was de Commissie van mening dat het besluit van 18 mei 2001 moest worden beschouwd als een nieuwe tenuitvoerlegging of herfinanciering van de betrokken steunmaatregel met de financiële middelen van het Centrale fonds voor visserijkredieten.
(16) Italië had echter bij brief van 12 maart 2003 meegedeeld dat de uitvoering van de steunmaatregel niet langer tot de bevoegdheid van de minister behoorde, maar tot die van de Regio’s en dat de gelden van het Centrale fonds voor visserijkredieten dientengevolge naar de Regio’s waren overgeboekt. Bovendien had Italië bij de brief van 1 juli 2004 twee mededelingen van respectievelijk de Regio’s Sicilië en Puglia gevoegd, over de maatregelen die in het kader van de betreffende steunregeling waren uitgevoerd: van de Regio Sicilië een brief van 19 juni 2004 waarin werd meegedeeld dat de steunmaatregel was uitgevoerd krachtens besluit nr. 158 van de regionaal minister van Visserij van 3 december 2003 en van de Regio Puglia een brief van 19 mei 2004 waarin werd toegelicht dat de maatregel was uitgevoerd op basis van een dossier dat in 2001 bij de Regio was ingediend. De brief van Puglia vermeldde tevens dat de financiële middelen voor het jaar 2003 pas aan het einde van het jaar ontvangen waren. Italië had niettemin geen informatie verstrekt over het bedrag van de gelden die voor de steunregeling waren gebruikt. Hoe het ook zij, de voornoemde brieven bevestigden dat de Regio’s overeenkomstig artikel 8 van het besluit van 18 mei 2001 steunfondsen ontvangen hadden, wat betekent dat de betrokken steunregeling daadwerkelijk was uitgevoerd.
(17) De Commissie heeft bovendien aangevoerd dat, ook wanneer men uit zou gaan van de stelling van Italië dat het een bestaande steunregeling betrof en het besluit van 18 mei 2001 niet als wijziging van de regeling kon worden beschouwd, de aangemelde steunregeling met ingang van 1 juli 2001 een nieuwe steunregeling was geworden.
(18) Immers, die steunregeling was goedgekeurd in het licht van de richtsnoeren voor het onderzoek van de nationale steunmaatregelen in de visserij- en aquacultuursector die in 1997 door de Commissie waren uitgevaardigd (hierna „de visserijrichtsnoeren van 1997” genoemd)3.
(19) Op 1 januari 2001 zijn voormelde visserijrichtsnoeren vervangen door de richtsnoeren voor het onderzoek van de nationale steunmaatregelen in de visserij- en aquacultuursector4 (hierna „de visserijrichtsnoeren van 2001” genoemd). Bij brief van 21 december 2000 heeft de Commissie de lidstaten overeenkomstig punt 3.2 van de visserijrichtsnoeren van 2001 voorgesteld om hun bestaande regelingen voor steun in de visserijsector in het kader van het mechanisme van de dienstige maatregelen uiterlijk op 1 juli 2001 aan te passen. De lidstaten werden verzocht om vóór 1 maart 2001 schriftelijk te bevestigen dat zij deze voorstellen voor dienstige maatregelen zouden aanvaarden. Er werd voorts op gewezen dat wanneer een lidstaat verzuimde dit schriftelijk te bevestigen, de Commissie er overeenkomstig het derde lid van punt 3.2 vanuit zou gaan dat de betrokken lidstaat de voorgestelde maatregelen goedkeurde. Punt 3.4 van de visserijrichtsnoeren van 2001 bepaalt overigens dat onrechtmatige steun zal worden beoordeeld overeenkomstig de richtsnoeren die van kracht waren op het tijdstip van inwerkingtreding van het besluit tot vaststelling van de steun. Italië heeft niet gereageerd op de brief van de Commissie van 21 december 2000. Bij brief van 7 mei 2001 heeft de Commissie Italië gewezen op de in voornoemde brief gestelde termijnen en meegedeeld dat de Commissie het uitblijven van een negatieve reactie zou opvatten als instemming met het voorstel voor dienstige maatregelen. De Commissie was derhalve van mening dat Italië het voorstel had aanvaard en dat de bestaande steunregeling uiterlijk op 1 juli 2001 zou worden gewijzigd.
(20) Rechtspraak van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen houdt voor dat wanneer er nieuwe door de lidstaten geaccepteerde richtsnoeren ten uitvoer worden gelegd, de aanvaarding van dienstige maatregelen ertoe leidt dat bepaalde bestaande steunregelingen worden omgezet in nieuwe steun. Bestaande steunregelingen moeten worden aangepast overeenkomstig de dienstige maatregelen of worden omgezet in nieuwe steun met de verplichting tot voorafgaande aanmelding bij de Commissie5.
(21) De bepalingen van de door Italië aanvaarde visserijrichtsnoeren van 2001 hebben er derhalve toe geleid dat aan bepaalde steunmaatregelen die niet aan die richtsnoeren voldeden de eerder verleende goedkeuring werd ontnomen, waardoor zij als nieuwe steunmaatregelen werden aangemerkt. Dit is ook gebeurd in het geval van de steunregeling voor de herstructurering van de coöperaties. Immers, de visserijrichtsnoeren van 1997 voorzagen niet in een specifieke bepaling over de herstructurering van bedrijven in de visserijsector, maar bevatten slechts — in punt 1.3, laatste lid, laatste liggende streepje — de bepaling dat steun voor de bedrijfsvoering geval per geval zou worden onderzocht indien deze rechtstreeks verband hield met een herstructureringsplan. De visserijrichtsnoeren van 2001 daarentegen bevatten in punt 2.2.4 een specifieke bepaling voor steun voor de redding en herstructurering van ondernemingen in moeilijkheden, die voorzag in de toepassing van de op die datum vigerende communautaire richtsnoeren voor reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden (hierna „de herstructureringsrichtsnoeren van 1999” genoemd)6.
(22) Welnu, aangezien de bij het besluit van 18 mei 2001 ingevoerde steunmaatregel, volgens de in de eerste brief van Italië genoemde termijnen, op 17 oktober 2002 is uitgevoerd, is deze voor wat betreft de periode na 1 juli 2001, ofwel de datum waarop de steunregelingen hadden moeten worden aangepast, een onrechtmatige steunmaatregel geworden.
(23) De Commissie heeft haar voorlopige analyse van die onrechtmatige steunregeling gebaseerd op zowel de visserijrichtsnoeren van 2001 als die van 2004. Overeenkomstig het tweede lid van punt 5.3 van de richtsnoeren voor onderzoek van staatssteun in de visserij- en aquacultuursector7 van 2004 (hierna „de visserijrichtsnoeren van 2004” genoemd), gelden laatstgenoemde richtsnoeren voor steun die met ingang van 1 november 2004 is toegekend, terwijl steunregelingen die voorafgaand aan die datum zijn verleend, onder de richtsnoeren van 2001 vallen.
(24) Zowel de visserijrichtsnoeren van 2001 (punt 2.2.4) als de visserijrichtsnoeren van 2004 (punt 4.1.2) bepalen dat steun voor de redding en herstructurering van ondernemingen in moeilijkheden wordt beoordeeld op basis van de herstructureringsrichtsnoeren. Voor steun die tot 9 oktober 2004 is verleend, gelden de herstructureringsrichtsnoeren van 1999, terwijl steun die vanaf 10 oktober 2004 is verleend, wordt geregeld door de communautaire richtsnoeren inzake reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden8 van 2004 (hierna „de herstructureringsrichtsnoeren van 2004” genoemd). Ten aanzien van bijzondere gevallen van bedrijven die zich hoofdzakelijk richten op de zeevisserij bepalen zowel de visserijrichtsnoeren van 2001 als die van 2004 dat dergelijke staatssteun alleen mag worden verleend indien bij de Commissie een plan voor de vermindering van de capaciteit van de vloot is ingediend.
(25) Beide versies van de visserijrichtsnoeren bepalen dat alleen ondernemingen in moeilijkheden voor herstructureringssteun in aanmerking mogen komen. De criteria volgens welke er sprake is van een onderneming in moeilijkheden worden uiteengezet in de punten 4 tot en met 8 van de herstructureringsrichtsnoeren van 1999 en in de punten 9 tot en met 13 van de herstructureringsrichtsnoeren van 2004. De Commissie heeft opgemerkt dat het op basis van het besluit van 10 februari 1998 niet mogelijk was de naleving van dergelijke criteria vast te stellen. Dit betekent dat ook ondernemingen die niet aan de in genoemde richtsnoeren vermelde criteria voldeden, in aanmerking konden komen voor de door Italië verleende steun.
(26) Bovendien heeft de Commissie opgemerkt dat zij niet beschikte over informatie over de naleving van de criteria voor de uitvoering van de herstructureringsplannen als vermeld in bovengenoemde richtsnoeren, zoals de criteria ten aanzien van het herstel van de levensvatbaarheid op de lange termijn van de begunstigde coöperaties (punten 31 tot en met 34 van de herstructureringsrichtsnoeren van 1999 en punten 34 tot en met 37 van de herstructureringsrichtsnoeren van 2004), het doorvoeren van compenserende maatregelen wanneer de begunstigde van een dergelijke steunregeling een middelgrote onderneming is (punt 82, onder b), van de herstructureringsrichtsnoeren van 2004) of het verlangen van een bijdrage van de begunstigden aan de financiële herstructurering van de onderneming (punt 40 van de herstructureringsrichtsnoeren van 1999 en punt 43 van de herstructureringsrichtsnoeren van 2004). De Commissie heeft tevens opgemerkt dat Italië met betrekking tot ondernemingen die zich hoofdzakelijk op de visserij richten, geen enkel plan voor de vermindering van de capaciteit van de vloot had ingediend.
(27) Om alle vorenstaande redenen heeft de Commissie besloten de formele onderzoeksprocedure in te leiden.
(28) Italië heeft in de eerste plaats opgemerkt dat zij de betrokken steunregeling te goeder trouw heeft uitgevoerd. Het besluit van 18 mei 2001 was in haar ogen slechts een verlenging van de in communautair kader goedgekeurde steunmaatregel NN 24/98 en geen steunregeling die als onrechtmatig kon worden beschouwd. In tegenstrijd daarmee stelt Italië tevens dat het Directoraatgeneraal voor zeevisserij en aquacultuur net als de Regio’s, waaraan de bevoegdheid in 2000 is overgedragen, in geen geval voornemens waren subsidie op basis van voornoemd besluit toe te kennen.
(29) Italië wijst erop dat de uitvoering van de steunregeling onderworpen was aan strenge criteria. Met name werd van de begunstigde een belangrijke bijdrage verwacht teneinde te garanderen dat de herstructureringssteun beperkt zou blijven tot het minimum dat strikt noodzakelijk was om de levensvatbaarheid te herstellen, waardoor de vervalsing van de mededinging beperkt zou blijven. Italië voegt daaraan toe dat een aanzienlijk deel van de steun was gericht op scholingsprogramma’s en technologische innovatie. Bovendien was meer van de helft van de verstrekte middelen niet verleend als steun à fonds perdus, maar als langetermijnleningen onder een speciaal garantiestelsel, die derhalve onderworpen waren aan een terugbetalingsplicht. Een berekening van de intensiteit van de steun zou dan ook hebben aangetoond dat de hoogte daarvan ruim onder het bedrag van de deminimissteun lag.
(30) Bovendien is het beginsel van „een tantum” strikt nageleefd. Geheel volgens de bepalingen van de herstructureringsrichtsnoeren is de steun erop gericht de begunstigden in staat te stellen om na het herstel van de economische draagkracht op lange termijn de bedrijfskosten te dragen. Volgens Italië schept een dergelijke herstructureringssteun mogelijkheden voor de ontwikkeling van de economische bedrijvigheid zonder dat het handelsverkeer ongunstig wordt beïnvloed, omdat de steun voldoet aan de in de bovenvermelde richtsnoeren vastgestelde voorwaarden: sanering van de onderneming binnen een redelijk tijdsbestek, voorkoming van concurrentieverstoring, proportionaliteit van de steun, uitbetaling van de steun afhankelijk van de voortgang van het herstructureringsplan van de betrokken onderneming en controle op de verwezenlijking van het plan.
(31) Aan het slot van haar opmerkingen verwijst Italië naar de mededeling van de Commissie inzake de verbetering van de economische situatie van de visserijindustrie van 9 maart 2006 (hierna „de mededeling van 6 maart 2006” genoemd)9 en merkt het op dat de al zo zwakke conjunctuur van de visserijsector verder is verslechterd door de sterke toename van de brandstofprijzen. Bovendien heeft de prijsontwikkeling van het grote aantal soorten vis niet het verloop van de productiekosten gevolgd. Om deze redenen acht Italië het noodzakelijk dat maatregelen van dit type in stand worden gehouden, omdat ze uitsluitend bedoeld zijn om steun te bieden aan een economische sector in moeilijkheden.
(32) De Commissie merkt op dat een dergelijke steunregeling, die immers is gericht op het financieren van de herstructurering van een bepaalde categorie ondernemingen die hun bedrijf in een bepaalde sector uitoefenen, ertoe leidt dat dergelijke ondernemingen financiële voordelen genieten. Aangezien de producten van de begunstigde bedrijven op de gemeenschappelijke markt worden afgezet, versterkt de betrokken steunregeling hun positie op zowel de Italiaanse markt ten opzichte van ondernemingen van andere lidstaten die hun producten op die markt willen afzetten, als de markten van de andere lidstaten ten opzichte van ondernemingen die hun producten op die markten afzetten.
(33) Bovendien werkt de betrokken steunregeling ten gunste van ondernemingen in een bijzondere economische sector. Aangezien de tenuitvoerlegging van de regeling met overheidsgelden wordt gefinancierd, wordt deze aangemerkt als staatssteun in de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag.
(34) De opmerkingen die Italië de Commissie naar aanleiding van de inleiding van de formele onderzoeksprocedure heeft toegezonden, doen niets af aan het feit dat voornoemde steunregeling als onrechtmatige steun moet worden beschouwd. Immers, volkomen afgezien van de wijze waarop de opmerkingen van Italië kunnen worden geïnterpreteerd, merkt de Commissie op dat de steunregeling hoe dan ook een voortzetting is van de steunmaatregelen die bij het besluit van 10 februari 1998 zijn ingevoerd en na het onderzoek van de Commissie met nummer NN 24/98 zijn goedgekeurd. Zoals reeds toegelicht in de beschikking tot inleiding van de formele onderzoeksprocedure, moet een dergelijke voortzetting worden gezien als de uitvoering van nieuwe steun en in dit geval van onrechtmatige steun. Een identiteitswijziging van het overheidsorgaan dat de steunregeling ten uitvoer legt, heeft geen gevolgen voor de aard van de steun en de hoedanigheid die de Commissie daaraan geeft. Het is niet relevant dat een op het besluit van 1 februari 1998 gebaseerde steunregeling wordt voortgezet op grond van het besluit van 18 mei 2001 of door de Regio’s, krachtens andere bepalingen die de Commissie niet bekend zijn.
(35) Zoals tevens gesteld in de beschikking tot inleiding van de formele onderzoeksprocedure, is de Commissie van mening dat ook wanneer men uit zou gaan van de stelling van Italië volgens welke de aangemelde steunregeling een bestaande regeling was en het besluit van 18 mei 2001 niet als wijziging van de regeling kon worden beschouwd, de aangemelde steun met ingang van 1 juli 2001 een nieuwe steunmaatregel is geworden omdat met de invoering van de nieuwe visserijrichtsnoeren per 1 januari 2001 bestaande en niet aan die richtsnoeren aangepaste steunregelingen niet langer door de aanvankelijke goedkeuringsbeschikking werden bestreken en hadden moeten worden omgezet in nieuwe steunregelingen waarop de verplichting tot voorafgaande aanmelding bij de Commissie van toepassing was. Overeenkomstig punt 3.2 van de visserijrichtsnoeren van 2001 heeft de Commissie de lidstaten bij brief van 21 december 2000 voorgesteld om hun bestaande regelingen voor steun in de visserijsector in het kader van het mechanisme van de dienstige maatregelen uiterlijk 1 juli 2001 aan te passen en erop gewezen dat als een lidstaat verzuimde dit te bevestigen de Commissie ervan uit zou gaan dat de betrokken lidstaat de voorgestelde maatregelen goedkeurde. Italië heeft niet gereageerd op de brief van de Commissie van 21 december 2000, noch op de herinneringsbrief van 7 mei 2001 waarmee het werd geïnformeerd dat de Commissie het uitblijven van een negatieve reactie vanaf dat moment zou opvatten als instemming met het voorstel voor dienstige maatregelen. De Commissie was derhalve van mening dat Italië het voorstel had aanvaard en dat de bestaande steunregelingen uiterlijk op 1 juli 2001 zouden worden aangepast.
(36) De bepalingen van de visserijrichtsnoeren van 2001, die door Italië zijn geaccepteerd, hebben er derhalve toe geleid dat aan enkele steunmaatregelen de eerder verleende goedkeuring is ontnomen, waardoor zij als nieuwe steunmaatregelen zijn aangemerkt. Dit was tevens het geval bij de steunregeling voor de herstructurering van de coöperaties. Immers, in tegenstelling tot de visserijrichtsnoeren van 2001 bevatten de visserijrichtsnoeren van 2004 een specifieke bepaling voor steun voor de redding en herstructurering van ondernemingen in moeilijkheden, die voorzag in de toepassing van de herstructureringsrichtsnoeren van 1999.
(37) Dientengevolge moet voornoemde steunregeling zoals vastgesteld in de beschikking tot inleiding van de formele onderzoeksprocedure, wat betreft de steun die voor 1 juli 2001 is verleend, beslist worden aangemerkt als nieuwe steun die Italië voorafgaand aan de tenuitvoerlegging had moeten aanmelden bij de Commissie.
(38) De eerder bedoelde regeling mag uitsluitend als verenigbaar met de gemeenschappelijke markt worden beschouwd als ze in aanmerking komt voor de uitzonderingen waarin het Verdrag voorziet. Aangezien de betrokken steun bedoeld is voor ondernemingen in de visserij- en aquacultuursector, moet ze worden onderzocht in het licht van de richtsnoeren voor het onderzoek van de steunmaatregelen van staten in de visserij- en aquacultuursector. Derhalve blijft de analyse die is opgenomen in de beschikking tot inleiding van de onderzoeksprocedure onverminderd van kracht.
(39) De steunmaatregel is zonder twijfel gepresenteerd als staatssteun voor de herstructurering van ondernemingen op basis van herstructureringsplannen die door de begunstigde ondernemingen worden uitgevoerd. Uit het overzicht van de subsidiabele kosten volgens het besluit van 10 februari 1998 blijkt dat de handelingen die gefinancierd mogen worden, daadwerkelijk handelingen zijn die een herstructurering van de begunstigde ondernemingen mogelijk maken. De uitgaven hebben betrekking op investeringen of financierings- en exploitatiekosten van de ondernemingen. Er is derhalve sprake van uitgaven die ongetwijfeld verband houden met de omschakeling van de begunstigde ondernemingen of met de aanpassing aan een nieuwe economische werkelijkheid die hen de mogelijkheid biedt de economische en financiële efficiëntie van de onderneming te herstellen.
(40) Derhalve wordt het dienstig geacht de betrokken steunregeling te analyseren in het licht van de ter zake doende bepalingen van de richtsnoeren voor de visserij.
(41) Zowel de visserijrichtsnoeren van 2001 (punt 2.2.4) als de visserijrichtsnoeren van 2004 (punt 4.1.2) bepalen dat steun voor de redding en herstructurering van ondernemingen in moeilijkheden wordt beoordeeld overeenkomstig de herstructureringsrichtsnoeren. In het geval dat er ook na 1 april 2008 nog steun is uitgekeerd — wat niet uitgesloten is omdat er geen tijdsduur voor de steunregeling is vastgesteld (zie overweging 2) — zou deze vallen onder de richtsnoeren voor het onderzoek van steunmaatregelen van de staten in de visserij- en aquacultuursector10 van 2008 (hierna „de visserijrichtsnoeren van 2008” genoemd). Ook in deze richtsnoeren wordt naar de herstructureringsrichtsnoeren verwezen. Voor steun die tot 9 oktober 2004 is verleend, gelden de herstructureringsrichtsnoeren van 1999 en voor steun die vanaf 10 oktober 2004 is verleend, worden de herstructureringsrichtsnoeren van 2004 toegepast. Tevens moet worden benadrukt dat de visserijrichtsnoeren ten aanzien van bijzondere gevallen van bedrijven die zich hoofdzakelijk op de zeevisserij richten, bovendien bepalen dat dergelijke staatssteun alleen mag worden verleend indien bij de Commissie een plan voor de vermindering van de capaciteit van de vloot is ingediend.
(42) In dat opzicht is het met name dienstig te beoordelen of de uitvoeringsvoorwaarden van de steunregeling overeenstemmen met de voorwaarden die in de herstructureringsrichtsnoeren zijn vastgesteld.
(43) In de eerste plaats bepalen voormelde richtsnoeren dat uitsluitend ondernemingen in moeilijkheden die voldoen aan de criteria in de punten 4 tot en met 8 van de herstructureringsrichtsnoeren van 1999 en in de punten 9 tot en met 13 van die van 2004, voor herstructureringssteun in aanmerking komen. Op basis van dergelijke, overigens strenge criteria wordt beoordeeld of een bedrijf als een onderneming in moeilijkheden kan worden beschouwd. Immers, volgens punt 5 van de herstructureringsrichtsnoeren van 1999 en punt 10 van de herstructureringsrichtsnoeren van 2004 wordt een onderneming als een onderneming in moeilijkheden beschouwd wanneer, in het geval van een vennootschap met onbeperkte aansprakelijkheid, meer dan de helft van het eigen vermogen verdwenen is en meer dan een kwart van dit vermogen gedurende de afgelopen twaalf maanden verloren is gegaan of, voor alle ondernemingsvormen, wanneer de onderneming aan de voorwaarden voldoet om aan een collectieve procedure wegens insolventie te worden onderworpen. Punt 11 van de herstructureringsrichtsnoeren van 2004 bepaalt voorts dat een onderneming ondanks dergelijke criteria toch als onderneming in moeilijkheden kan worden beschouwd, wanneer de typische symptomen van een onderneming in moeilijkheden aanwezig zijn, zoals toenemende verliezen, een dalende omzet, een toenemende schuldenlast, enz. (krachtens punt 18 mogen de lidstaten dit criterium ook toepassen voor herstructureringssteun die in het kader van een steunregeling aan de visserij- en aquacultuursector wordt verleend).
(44) De Commissie wijst erop dat het besluit van 10 februari 1998 geen criteria van die of overeenkomstige aard bevat. Ook ondernemingen die niet voldoen aan de criteria van de richtsnoeren en eventueel niet tot de ondernemingen in moeilijkheden behoren, kunnen in aanmerking komen voor de steunregeling van Italië.
(45) In de tweede plaats — en in overweging genomen dat de betrokken steunregeling is gericht op kleine en middelgrote ondernemingen — zijn ingevolge punt 67, onder a) van de herstructureringsrichtsnoeren van 1999 de criteria van de punten 31 tot en met 34 van genoemde richtsnoeren van toepassing. Dezelfde voorwaarden zijn met toepassing van punt 82, onder a) overgenomen in de punten 34 tot en met 37 van de herstructureringsrichtsnoeren van 2004. In die punten is bepaald dat het herstructureringsplan met name binnen een redelijk tijdsbestek de levensvatbaarheid op de lange termijn van de onderneming dient te herstellen en gebaseerd moet zijn op realistische veronderstellingen; het moet de omstandigheden beschrijven die tot de moeilijkheden van de onderneming hebben geleid en zorgen voor een omslag waardoor de onderneming, nadat de herstructurering is voltooid, in staat is al haar kosten te dekken. Steunverlening is uitsluitend mogelijk indien al deze elementen in het voorgelegde herstructureringsplan aanwezig zijn.
(46) De Commissie merkt op dat Italië geen enkele procedure heeft ingesteld waarmee de naleving van dergelijke voorwaarden kan worden getoetst. De informatie die naar aanleiding van de inleiding van de formele onderzoeksprocedure is verstrekt, heeft uitsluitend betrekking op de algemene voorwaarden die bij het besluit van 10 februari 1998 aan het verlenen van dergelijk steun worden gesteld. Die voorwaarden geven echter geen objectieve criteria aan de hand waarvan kan worden vastgesteld of de individuele herstructureringsplannen van de betrokken onderneming daadwerkelijk op dergelijke beginselen zijn gestoeld. Er bestaan dus geen garanties voor de naleving van de voorwaarden in de punten 31 tot en met 34 van de herstructureringsrichtsnoeren van 1999 of in de punten 34 tot en met 37 van de herstructureringsrichtsnoeren van 2004.
(47) In de derde plaats bepalen de punten 40 en 41 van de herstructureringsrichtsnoeren van 1999 — die ingevolge punt 67, onder c) van die richtsnoeren van toepassing zijn op kleine en middelgrote ondernemingen —, dat de begunstigden met eigen middelen een belangrijke bijdrage aan het herstructureringsplan moeten leveren opdat het bedrag van de steun tot het noodzakelijke minimum wordt beperkt. Ditzelfde principe is tevens opgenomen in de punten 43 en 44 van de herstructureringsrichtsnoeren van 2004, waarvan de toepassing is geregeld bij punt 82, onder c).
(48) Volgens het besluit van 10 februari 1998 wordt de steun verleend als steun à fonds perdus tot ten hoogste 40 % van de subsidiabele uitgaven of als gesubsidieerde leningen voor 85 % van deze uitgaven. Er wordt geen onderscheid tussen verschillende typen in aanmerking komende kosten gemaakt (zie punt 2 — Beschrijving). De Commissie leidt hiervan af dat de betreffende bijdrage betrekking kan hebben op een willekeurige kostenpost, bijvoorbeeld de uitgaven voor het moderniseren van de installaties, het dekken van vermogensverliezen, schuldsanering, enz.
(49) Het is derhalve mogelijk dat bepaalde begunstigden een belangrijke bijdrage aan hun herstructureringsplan hebben geleverd. Ondanks dat merkt de Commissie op dat Italië geen enkel criterium heeft vastgesteld waarmee het bedrag van de toegewezen steun kan worden afgestemd op de individuele bijdrage van de begunstigden. Het enige criterium dat door het besluit van 10 februari 1998 wordt gegeven, is een criterium voor de volgorde van binnenkomst van de steunaanvragen. Op grond hiervan is de Commissie van mening dat Italië voor deze steunregeling niet heeft voorzien in enige procedure voor de toetsing van de naleving van de voorwaarden die worden gesteld aan de door de begunstigden geleverde bijdrage met eigen middelen en aan de maximale beperking van de steun. Dientengevolge bestaat de mogelijkheid dat bepaalde begunstigden van de steun niet aan dergelijke voorwaarden hebben voldaan.
(50) In de vierde plaats zijn de compenserende maatregelen die overeenkomstig punt 67, onder b) van de herstructureringsrichtsnoeren van 1999 moesten worden genomen om de in de punten 35 tot en met 39 van die richtsnoeren omschreven ongerechtvaardigde vervalsing van de mededinging te voorkomen, niet van toepassing op kleine en middelgrote ondernemingen. Volgens punt 82, onder b) van de herstructureringsrichtsnoeren van 2004 dient dit type maatregelen, dat in de punten 38 tot en met 42 van die richtsnoeren wordt beschreven, te worden genomen wanneer de steun aan een middelgrote onderneming wordt verleend. De Commissie wijst erop dat Italië niet heeft voorzien in de uitvoering van dergelijke compenserende maatregelen voor die gevallen waarin de steun aan een middelgrote onderneming wordt verleend.
(51) Tenslotte heeft Italië in die gevallen waarin coöperaties die als hoofdactiviteit de zeevisserij hebben van de steun profiteren, geen enkel plan voor de vermindering van de capaciteit van de vloot ingediend, zoals voorgeschreven bij punt 2.2.5 van de visserijrichtsnoeren van 2001, bij punt 4.1.2 van de visserijrichtsnoeren van 2004 of bij punt 4.2 van de visserijrichtsnoeren van 2008.
(52) De Commissie wijst Italië er bovendien op dat de mededeling van 6 maart 2006 niet diende tot wijziging van de criteria en de voorwaarden voor herstructureringssteun. Het doel van de mededeling was de lidstaten te verzoeken bepaalde instrumenten te gebruiken om het hoofd te bieden aan de moeilijkheden waarmee de visserijsector te kampen heeft. De Commissie noemt als aanbevolen instrumenten onder meer de mogelijkheid dat de lidstaten regelingen voor reddings- en herstructureringssteun treffen. Met voornoemde mededeling beoogde de Commissie de toepassingswijze van de herstructureringsrichtsnoeren toe te lichten; zij heeft echter nooit gesproken over de mogelijkheid daarvan af te wijken. De herstructureringsrichtsnoeren blijven dan ook onverminderd van toepassing.
(53) Tenslotte hebben de Italiaanse autoriteiten geen andere argumenten aangevoerd of aanvullende informatie verstrekt op grond waarvan men de verenigbaarheid met de gemeenschappelijke markt krachtens andere bepalingen van het Verdrag of voorschriften, reglementen of richtsnoeren voor steunmaatregelen van de staten kon afleiden.
(54) De Commissie constateert dat Italië in strijd met artikel 88, lid 3, van het EG-Verdrag op onrechtmatige wijze uitvoering heeft gegeven aan de steunregeling voor de herstructurering van visserijcoöperaties en groeperingen daarvan.
(55) Op basis van de analyse in deel 5 van deze beschikking, acht de Commissie voornoemde steunregeling niet verenigbaar met de gemeenschappelijke markt.
(56) Overeenkomstig artikel 14, lid 1, van Verordening (EG) nr. 659/1999 moet onrechtmatig verleende staatssteun die niet verenigbaar is met de gemeenschappelijke markt, worden teruggevorderd van de begunstigde ondernemingen. Aan deze bepaling wordt voldaan wanneer alle betrokken steun, eventueel vermeerderd met vertragingsrente, wordt terugbetaald door de begunstigden, dat wil zeggen de ondernemingen die daadwerkelijk steun ontvangen hebben. Lid 1 bepaalt echter dat „de Commissie geen terugvordering van de steun verlangt indien zulks in strijd is met een algemeen beginsel van het Gemeenschapsrecht”. In het onderhavige geval komt het dienstig voor te onderzoeken of een algemeen beginsel van het gemeenschapsrecht — zoals het beginsel van gewettigd vertrouwen of van rechtszekerheid — toepassing zou kunnen vinden, teneinde te voorkomen dat de onrechtmatige en onverenigbare steun van de begunstigden wordt teruggevorderd.
(57) Er wordt gewezen op het feit dat de lidstaten er ter voorkoming van concurrentieverstoring op moeten toezien dat nationale steunmaatregelen verenigbaar zijn met het gemeenschapsrecht inzake steunmaatregelen van de staten. Zij zijn bovendien gehouden de Commissie overeenkomstig artikel 88, lid 3, van het Verdrag van elke voorgenomen steunmaatregel op de hoogte te brengen en mogen de voorgenomen maatregel niet tot uitvoering brengen voordat de Commissie de steunmaatregel aan een onderzoek onderworpen heeft. Wat betreft de mogelijkheid voor de begunstigde ondernemingen een beroep te doen op gewettigd vertrouwen om de terugvordering van onrechtmatige en onverenigbare steun te voorkomen, volgt uit de rechtspraak van het Hof dat het uitgesloten is dat „de steunontvanger, behoudens uitzonderlijke omstandigheden, zich op een gewettigd vertrouwen in de regelmatigheid van een steunmaatregel kan beroepen wanneer deze in strijd met de bepalingen van de voorafgaande controleprocedure voor staatssteun is verleend. Een zorgvuldige marktdeelnemer moet immers normaal gesproken in staat worden geacht zich ervan te vergewissen of deze procedure in acht is genomen . . .”11.
(58) In de zaak 265/85 Van den Bergh en Jurgens BV tegen de Commissie12, heeft het Hof van Justitie vastgesteld dat „[…] op het beginsel van bescherming van het gewettigd vertrouwen een beroep kan worden gedaan door iedere ondernemer bij wie een instelling gegronde verwachtingen heeft opgewekt. Wanneer echter een voorzichtig en bezonnen handelaar de vaststelling van een voor zijn belangen nadelige communautaire maatregel kan voorzien, kan hij zich niet op dit beginsel beroepen wanneer die maatregel wordt vastgesteld.”.
(59) De Commissie heeft de lidstaten voorgesteld hun bestaande steunregelingen in de visserijsector uiterlijk op 1 juli 2001 in overeenstemming te brengen met de nieuwe visserijrichtsnoeren van 2001. De rechtspraak13 heeft bevestigd dat zo’n voorstel een onderdeel vormt van de regelmatige en periodieke samenwerking, in het kader waarvan de Commissie samen met de lidstaten de in die staten bestaande steunregelingen aan een voortdurend onderzoek onderwerpt en de nodige dienstige maatregelen voorstelt. Een overeenkomst tussen de Commissie en elk van de lidstaten over een volledige lijst van alle bestaande steunregelingen zou onpraktisch zijn, en het is redelijk om het aanpassen van de daarvoor in aanmerking komende steunregelingen aan de lidstaten over te laten. Te meer omdat zij immers ook betrokken zijn bij de uitwerking van nieuwe richtsnoeren en dus voorafgaand aan de inwerkingtreding precies weten welke gevolgen deze voor bestaande steunregelingen hebben.
(60) Italië stelt dat de betrokken steunmaatregel in zijn ogen slechts een verlenging was van de in communautair kader goedgekeurde steunmaatregel NN 24/98 en dientengevolge als bestaande steun kon worden beschouwd. Volgens de Commissie kan de maatregel slechts tot 30 juni 2001 als bestaande steun worden aangemerkt. Ten aanzien daarvan, en zoals hierboven uiteengezet, wijst de Commissie erop dat Italië zowel na de goedkeuring van de visserijrichtsnoeren van 2001 als na de goedkeuring van de visserijrichtsnoeren van 2004 het voorstel om bestaande steunregelingen in de visserij- en aquacultuursector in het kader van het mechanisme van de dienstige maatregelen te wijzigen, heeft geaccepteerd. Aangezien de steun had moeten worden aangepast aan de nieuwe visserijrichtsnoeren van 2001, is ze derhalve met ingang van 1 juli 2001 nieuwe steun geworden.
(61) Op basis van artikel 26, lid 1, van Verordening (EG) nr. 659/1999 is het aannemelijk dat het feit dat de Commissie de aanvaarding van de visserijrichtsnoeren van 2001 door de Italiaanse regering niet heeft bekendgemaakt, de begunstigden te goeder trouw heeft doen veronderstellen dat de betrokken nationale steunmaatregel nog steeds als een bestaande steunregeling moest worden beschouwd. Immers, artikel 26 bepaalt dat de Commissie „een samenvatting” bekend moet maken „van haar beschikkingen uit hoofde van […] artikel 18 juncto artikel 19, lid 1”. Artikel 18 van voormelde verordening bepaalt als volgt: „Indien de Commissie tot de gevolgtrekking komt dat de bestaande steunregeling niet of niet langer verenigbaar is met de gemeenschappelijke markt, geeft zij een aanbeveling waarbij de betrokken lidstaat dienstige maatregelen worden voorgesteld.”. Bij artikel 19, lid 1, van Verordening (EG) nr. 659/1999 wordt vastgesteld dat indien de betrokken lidstaat de voorgestelde maatregelen aanvaardt en de Commissie daarvan in kennis stelt, de Commissie dit „vaststelt” en meedeelt aan de lidstaat.
(62) De Commissie heeft niet in het Publicatieblad van de Europese Unie bekendgemaakt of de individuele lidstaten de voorstellen voor dienstige maatregelen voor de uitvoering van de nieuwe visserijrichtsnoeren van 2001 hebben aanvaard. Het is voor de Commissie derhalve moeilijk te bewijzen dat de begunstigden op juiste wijze zijn geïnformeerd over de aanvaarding van het voorstel door de Italiaanse regering en over de wijziging van de status van de steun die daaruit is voortgevloeid. Voor de visserijrichtsnoeren van 2004 is dit wel gedaan door middel van een mededeling14.
(63) In weerwil van het beginsel volgens hetwelk marktdeelnemers zich in het algemeen niet kunnen beroepen op rechtmatige verwachtingen ten aanzien van onrechtmatige staatssteun, stelt de Commissie niettemin dat in het onderhavige geval een voorzichtige en bezonnen marktdeelnemer tot op het moment van de bekendmaking op 11 november 2005 redelijkerwijs kon menen dat de betrokken staatssteun nog steeds een bestaande steunregeling was en dus niet een nieuwe steunregeling was geworden.
(64) Dientengevolge is de Commissie in dit geval van mening dat terugvordering van de steun die tot 11 november 2005 is verleend, in strijd zou kunnen zijn met het beginsel van gewettigd vertrouwen en rechtszekerheid. Overeenkomstig artikel 14 van Verordening (EG) nr. 659/1999 wordt dus uitsluitend de terugvordering verlangd van de steun die na 12 november 2005 is verleend.
(65) Deze beschikking heeft betrekking op de steunregeling in kwestie en moet onverwijld ten uitvoer worden gelegd, met name wat betreft de terugvordering van alle individuele steun die in het kader van de regeling is verleend. Er wordt een uitzondering gemaakt voor steun voor speciale projecten die op het moment waarop de steun werd verleend, voldeden aan alle voorwaarden van de toepasselijke de minimis- of vrijstellingsregeling of een door de Commissie goedgekeurde steunregeling,
HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING GEGEVEN:
Artikel 1
Artikel 2
Artikel 3
Artikel 4
Artikel 5
Artikel 6
Binnen twee maanden na kennisgeving van deze beschikking dient Italië de Commissie de volgende informatie te verstrekken:
- a) de lijst van visserijcoöperaties en groeperingen daarvan die ingevolge de artikelen 2 en 3 steun hebben ontvangen en het totaalbedrag dat elk van hen heeft ontvangen;
- b) het totaalbedrag (hoofdsom en rente) dat van elke begunstigde zal worden teruggevorderd;
- c) een uitvoerige beschrijving van de maatregelen die reeds zijn genomen en nog zullen worden genomen met het oog op de naleving van deze beschikking;
- d) de documenten waaruit blijkt dat de begunstigde is aangemaand de steun terug te betalen.
Artikel 7
-
PB L 83 van 27.3.1999, blz. 1.
(terug) -
Brief bekendgemaakt in PB C 202 van 25.8.2006, blz. 11.
(terug) -
PB C 100 van 27.3.1997, blz. 12.
(terug) -
PB C 19 van 20.1.2001, blz. 7.
(terug) -
Het gevolg van de aanvaarding van de dienstige maatregelen door een lidstaat is duidelijk vastgesteld in het vonnis van 24 maart 1993 dat is gewezen in zaak C-313/93, Comité internationale de la rayonne et des fibres synthétiques en anderen tegen de Commissie: „ . . . de regels van de onderhavige code, die door de lidstaten zelf zijn geaccepteerd, leiden er met name toe, dat aan bepaalde steunmaatregelen die binnen het toepassingsgebied ervan vallen, de eerder verleende goedkeuring wordt ontnomen, waardoor zij als nieuwe steunmaatregelen zijn aan te merken en onder de verplichting tot voorafgaande aanmelding vallen.” (punt 35).
(terug) -
PB C 288 van 9.10.1999, blz. 2.
(terug) -
PB C 229 van 14.9.2004, blz. 5.
(terug) -
PB C 244 van 1.10.2004, blz. 2.
(terug) -
COM(2006) 103 definitief.
(terug) -
PB C 84 van 3.4.2008, blz. 10.
(terug) -
Zaak C-5/89, Commissie/Duitsland (1990), blz. I-3437, punt 14 en zaak C-169/95, Spanje/Commissie (1997), blz. I-135, punt 51; zaak T-55/99, CETM/Commissie (2000), blz. II-3207, punt 121.
(terug) -
1987, blz. 1155, punt 44.
(terug) -
Zaak C-311/94, IJssel-Vliet Combinatie BV/minister van Economische Zaken (1996), blz. I-5023, punt 36 tot en met 44.
(terug) -
PB C 278 van 11.11.2005, blz. 14.
(terug) -
PB L 142 van 14.5.1998, blz. 1.
(terug) -
PB L 140 van 30.4.2004, blz. 1.
(terug)